علل دينى و چه به علل دنيايى . علل دينى همان فسق و فجورهاى زيادى بود كه خلفا علناً مرتكب مىشدند . مردم متدين شناخته بودند كه اينها فاسق و فاجر و نالايق‌اند ؛ به علاوهء جناياتى كه نسبت به بزرگان اسلام و مردان باتقواى اسلام مرتكب شدند . ( اين گونه قضايا تدريجاً اثر مىگذارد . ) مخصوصاً از زمان شهادت امام حسين اين حس تنفر نسبت به بنى اميه در ميان مردم نضج گرفت و بعد كه قيامهايى بپاشد - مثل قيام زيد بن على بن الحسين و قيام يحيى بن زيد بن على بن الحسين - وجههء مذهبى اينها به كلى از ميان رفت . كار فسق و فجور آنها هم كه شنيده‌ايد چگونه بود . شراب‌خوارى و عياشى و بىپرده اين كارها را انجام دادن وجههء اينها را خيلى ساقط كرد . بنابراين از وجههء دينى ، مردم نسبت به اينها تنفر پيدا كرده بودند . از وجههء دنيايى هم حكامشان ظلم مىكردند ، مخصوصاً بعضى از آنها مثل حجاج بن يوسف در عراق و چند نفر ديگر در خراسان ظلمهاى بسيار زيادى مرتكب شدند . ايرانيها بالخصوص ، و در ايرانيها بالخصوص خراسانيها ( آن هم خراسان به مفهوم وسيع قديمش ) ، يك جنب و جوشى عليه خلفاى بنى اميه پيدا كردند . يك تفكيكى ميان مسألهء اسلام و مسألهء دستگاه خلافت به وجود آمد . مخصوصاً برخى از قيامهاى علويّين فوق العاده در خراسان اثر گذاشت ؛ با اينكه خود قيام كنندگان از ميان رفتند ولى از نظر تبليغاتى فوق العاده اثر گذاشت . زيد پسر امام زين العابدين در حدود كوفه قيام كرد . باز مردم كوفه با او عهد و پيمان بستند و بيعت كردند و بعد وفادار نماندند جز عدهء قليلى ، و اين مرد به وضع فجيعى در نزديكى كوفه كشته شد و به شكل بسيار جنايتكارانه‌اى با او رفتار كردند ؛ با آنكه دوستانش شبانه نهر آبى را قطع كردند و در بستر آن قبرى كندند و بدن او را دفن كردند و دومرتبه نهر را در مسيرش جارى كردند كه كسى نفهمد قبر او كجاست ، ولى در عين حال همان حفّار گزارش داد و بعد از چند روز آمدند بدنش را از آنجا بيرون آوردند و به دار آويختند و مدتها بردار بود كه روى دار خشكيد ؛ و مىگويند چهار سال بدن او روى دار ماند . زيد پسرى دارد جوان به نام يحيى . او هم قيامى كرد و شكست خود و رفت به خراسان . رفتن يحيى به خراسان اثر زيادى در آنجا گذاشت . با اينكه خودش در جنگ با بنى اميه كشته شد ولى محبوبيت عجيبى پيدا كرد . ظاهراً براى اولين بار براى مردم